रूप
संक्षिप्त हवन विधि
गृहस्थले आफैँ गर्न मिल्ने छोटो हवन। ताँबाको हवनकुण्ड वा माटोको पात्रमा आँपको दाउरा र कर्पूरले अग्नि प्रज्वलन गरी, घ्यूमा चोबेका समिधा (दाउराका साना टुक्रा) र आहुति द्रव्य (तिल, जौ, घ्यू, हविष्य) ले तलका मन्त्रद्वारा आहुति दिने। हरेक "स्वाहा" मा एक आहुति होम्ने।
१. मूल संस्कृत मन्त्र
क) अग्नि प्रज्वलन एवं समिधादान
ॐ समिधाग्निं दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् ।
आस्मिन् हव्या जुहोतन ॥
ॐ अग्नये समिधमाधाय स्वाहा ॥
ख) आज्यभाग एवं महाव्याहृति आहुति
ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम ।
ॐ इन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय न मम ।
ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम ।
ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम ।
ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम ।
ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम ।
ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम ।
ग) प्रधान देवता आहुति (गणेश एवं महालक्ष्मी)
ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिं हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिं हवामहे वसो मम । आहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम् स्वाहा ॥
इदं गणपतये न मम ।ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुम्मऽइषाण सर्वलोकम्मऽइषाण स्वाहा ॥
इदं महालक्ष्म्यै न मम ।
घ) पूर्णाहुति
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ पूर्णाहुतिं समर्पयामि स्वाहा । इदमग्नये न मम ।
ङ) शान्ति पाठ
ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः ।
वनस्पतयः शान्तिर्विश्वेदेवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्वं शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
२. नेपाली विधि र भावार्थ (टीका)
क) अग्नि स्थापना र समिधादान
विधि: हवनकुण्डमा कर्पूर बालेर अग्निदेवको स्थापना गर्नुहोस्। त्यसपछि घ्यूमा चोबेका तीनवटा समिधा (आँपका साना दाउरा) मन्त्र पढ्दै अग्निमा अर्पण गर्नुहोस्।
नेपाली अर्थ: हे अग्निदेव! समिधा र घ्यूद्वारा हामी तपाईंलाई प्रज्वलित र जागृत गर्दछौँ; यस यज्ञमा हाम्रा आहुतिहरू ग्रहण गर्नुहोस्।
ख) आज्यभाग र महाव्याहृति आहुति
विधि: स्रुवा (चम्चा) ले घ्यू लिई प्रत्येक मन्त्रको "स्वाहा" मा एक-एक आहुति अग्निमा होम्नुहोस्। "इदं … न मम" भन्दै त्यो आहुति सम्बन्धित देवतालाई समर्पण गर्ने भाव राख्नुहोस् (यो मेरो होइन)।
नेपाली अर्थ: प्रजापति, इन्द्र, अग्नि, सोम र भूः-भुवः-स्वः (तीन लोक) का अधिष्ठाता देवताहरूलाई यी आहुति समर्पित छन्।
ग) प्रधान देवता आहुति
विधि: अब मुख्य देवता श्रीगणेश र श्रीमहालक्ष्मीलाई तिल, जौ र घ्यूयुक्त हविष्यको आहुति दिनुहोस्। सामर्थ्य अनुसार ११, २१ वा १०८ आहुति दिन सकिन्छ।
नेपाली अर्थ: हे गणपति! तपाईं गणहरू, प्रिय जनहरू र निधिहरूका स्वामी हुनुहुन्छ। हे महालक्ष्मी! तपाईं भगवान् विष्णुकी पत्नी, दिन-रात र सम्पूर्ण लोकमा व्याप्त श्री हुनुहुन्छ — यी आहुति ग्रहण गर्नुहोस्।
घ) पूर्णाहुति
विधि: अन्त्यमा नरिवल, पान-सुपारी, फल र घ्यूसहितको पूर्ण आहुति दुवै हातले श्रद्धापूर्वक अग्निमा अर्पण गरी हवन समाप्त गर्नुहोस्।
नेपाली अर्थ: त्यो (ब्रह्म) पूर्ण छ, यो (सृष्टि) पनि पूर्ण छ; पूर्णबाट पूर्ण उत्पन्न हुन्छ र पूर्णलाई हटाए पनि पूर्ण नै बाँकी रहन्छ। यस पूर्णाहुतिद्वारा यज्ञ पूर्ण होस्।
ङ) शान्ति पाठ
विधि: हवनको भस्म (विभूति) निधारमा लगाई, हात जोडेर शान्ति पाठ गर्दै सम्पूर्ण सृष्टिको कल्याणको कामना गर्नुहोस्।
नेपाली अर्थ: द्युलोक, अन्तरिक्ष, पृथ्वी, जल, औषधि, वनस्पति, विश्वेदेव र ब्रह्म — सर्वत्र शान्ति होस्; त्यो शान्तिले मलाई पनि शान्ति प्रदान गरोस्।