रूप
सरस्वती एवं पुस्तक-कलम पूजा
सरस्वती पूजा
सरस्वती पूजा सुरु गर्न, बही-खाता अर्थात् लेखा किताब वा अन्य कुनै किताब पूजास्थलमा राखिन्छ। लेखा किताबमा रोचना वा रातो चन्दनको लेपले स्वस्तिक चिन्ह बनाउनुपर्छ। लेखा किताबमा स्वस्तिक बनाइसकेपछि सरस्वती पूजा सुरु गर्न सकिन्छ।
ध्यान
पूजाको सुरुवात भगवती सरस्वतीको ध्यानबाट गर्नुपर्छ। सरस्वती देवीको प्रतीकका रूपमा रहेको बही-खाता वा किताबको सामु ध्यान गर्ने। भगवती सरस्वतीको ध्यान गर्दै तलको मन्त्र पढ्ने।
या कुन्देन्दु-तुषार-हार-धवला, या शुभ्र-वस्त्रावृता,
या वीणा-वर-दण्ड-मण्डित-करा, या श्वेत-पद्मासना।
या ब्रह्माऽच्युत-शङ्कर-प्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता,
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेष-जाड्यापहा॥
आवाहन
भगवती सरस्वतीको ध्यानपछि, तलको मन्त्रले बही-खाता वा किताबको सामु उहाँको आवाहन गर्ने। भगवती सरस्वतीलाई बोलाउँदा हातहरू बही-खाताको सामु आवाहन मुद्रामा हुनुपर्छ (आवाहन मुद्रा दुवै हत्केला जोडेर दुवै बुढीऔंला भित्रतिर खुम्च्याएर बनाइन्छ)।
आगच्छ देव-देवेशि! तेजोमयि सरस्वति!
क्रियमाणां मया पूजां, गृहाण सुर-वन्दिते!
॥श्रीसरस्वती-देवीं आवाहयामि॥
पुष्पाञ्जलि-आसन
आवाहनपछि भगवती सरस्वती आइसकेपछि, दुवै हातका हत्केला जोडेर अञ्जलिमा पाँचवटा फूल लिई भगवती सरस्वतीलाई आसन दिन तलको मन्त्र पढ्दै बही-खाता वा किताबको सामु वा नजिक छोड्ने।
नाना-रत्न-समायुक्तं, कार्त-स्वर-विभूषितम्।
आसनं देव-देवेशि! प्रीत्यर्थं प्रति-गृह्यताम्॥
॥श्रीसरस्वती-देव्यै आसनार्थे पञ्च-पुष्पाणि समर्पयामि॥
नव उपचार पूजन
त्यसपछि तलका मन्त्रहरू पढ्दै चन्दन, अक्षता, पुष्प, धूप, दीप र नैवेद्यले भगवती सरस्वतीको पूजा गर्ने।
ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः शिरसि अयं समर्पयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः गन्धाक्षतं समर्पयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः पुष्पं समर्पयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः धूपं घ्रापयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः दीपं दर्शयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः नैवेद्यं समर्पयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः आचमनीयं समर्पयामि।ॐ श्रीसरस्वती-देव्यै नमः ताम्बूलं समर्पयामि।
पूजन समर्पण
माथि बताइएअनुसार पूजन गरेपछि, देब्रे हातमा गन्ध, अक्षता र पुष्प लिई तलको मन्त्र पढ्दै दाहिने हातले बही-खाता वा किताबमाथि वा नजिक छोड्ने।
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः।
अनेन पूजनेन श्रीसरस्वती देवी प्रीयताम्।नमो नमः।
पुस्तक पूजाविधि
आवाहनम्
ॐ श्री गणेशाय नम: । श्री सरस्वत्यै नम: । श्री वेदपुरुषाय नम: । श्री पूराणपुरुषोत्तमाय नम: । विणा पूस्तकधारिण्यै नम: । आवाहितो भव: । आसनं समर्पयामी - पाद्यादिकं समर्पयामी ।
पूजनम्
पन्चोपचार ले पूजा गर्ने
तत: सहस्रशिर्षेती षोढशमन्त्रै पूजयेत्
तिल ले पुरुषसुक्त पढ्दै पूजा गर्ने र फल् द्रब्य आदि चडाएर प्रार्थना गर्ने
लेखनी निर्मिता पूर्वं ब्रह्मणा पर्मेष्ठिना ।
लोकानां च हितार्थाय तस्मात्तां पूजयाम्यहम् ।।
शास्त्राणां व्यवहाराणां विद्यानामाप्नुयाद्यत ।
अतस्त्वां पूजयिष्यामी मम हस्ते स्थिरा भव ।।
सरस्वती प्रार्थना
ॐ या कुन्देन्दु- तुषारहार- धवला य शुभ्रवस्त्रावृता ।
या विणा वरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।।
या ब्रह्म-ऽच्युतशंकर प्रभृतिभिर्देवै सदा वन्दिता ।
सा मां पातु सरस्वती भगवती नि:शेषजाड्यापाहा ।।
शुक्लां ब्रह्मविचारसार परमा माद्यां जगदव्यापिनिं ।
विणा पुस्तकधारिणिमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ।।
हस्तेस्फाटिकमालिकां च दधती पद्मासने संस्थितां ।
वन्दे तां परमेश्वरिं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ।।
ॐ विणापुस्तकधारिण्यै श्री सरस्वत्यै नम: ।।
पुष्प पुस्तक मा चडाइ पुस्तक लाई धुडाटेकेर कान समाएर ढोगिदिने