रूप
श्री महासरस्वती पूजन विधि
वसन्त पञ्चमी — श्रीमहासरस्वती पूजनम्
मूल मन्त्र / श्लोक जस्ताको तस्तै ठूलो अक्षरमा राखिएको छ — तिनलाई शुद्ध उच्चारणसहित पाठ गर्ने। विधिको सहायताका लागि थपिएको नेपाली टिप्पणी सानो अक्षरमा (इटालिक) राखिएको छ। टिप्पणी पाठ गर्ने होइन, केवल के कसरी गर्ने भन्ने सङ्केत हो।
पूजा कहाँ, कहिले र कसरी — सङ्केत
कहिले: माघ शुक्ल पञ्चमी (वसन्त पञ्चमी / श्रीपञ्चमी) विद्यारम्भ र सरस्वती पूजाको उत्तम दिन हो।
कहाँ: सफा, पवित्र स्थानमा देवीको मूर्ति वा चित्र पूर्व वा उत्तरतिर राख्ने; साधक पूर्व वा उत्तरमुख भई आसनमा बस्ने।
कसरी: पहिले आचमन गरी आफू शुद्ध हुने। बायाँतिर घण्टी, दायाँतिर जल-अक्षताको पात्र राख्ने; दीप बालेर सङ्कल्पसहित क्रमशः षोडशोपचार (सोह्र उपचार) ले पूजा गर्ने। विद्यार्थीले आफ्ना पुस्तक, कलम, वीणा आदि विद्या-सामग्री देवीअगाडि राखी पूजा गर्ने।
आवश्यक सामग्री:
- देवीको मूर्ति/चित्र, आसन, कलश, जल, पञ्चपात्र, आचमनी
- पञ्चामृत — दूध, दही, घिउ, मह, चिनी
- चन्दन, सिन्दूर, अक्षता (कुमकुम मिसाएको), इत्र / सुगन्धित तेल
- पहेँलो फूल र माला (सरस्वतीलाई पहेँलो प्रिय), दुबो
- धूप, घिउको दीप, नैवेद्य (खीर / मिठाई), ऋतुफल
- वस्त्र / मोली, उपवस्त्र, गरगहना, ताम्बूल (पान-सुपारी-इलायची), दक्षिणा
- लेखनी (कलम), पुस्तक, वीणा वा विद्या-सम्बन्धी वस्तु
सङ्कल्प
दाहिने हातमा जल, अक्षता, फूल र दक्षिणा लिई देश-काल र आफ्नो नाम-गोत्र उच्चारण गर्दै सङ्कल्प गर्ने; अन्त्यमा जल छोड्ने।
हरिॐ तत्सत् अद्येत्यादी देशकालादी मुच्चार्य अमुक गोत्रस्य अमुक (शर्मणो वर्मणो इत्यादी) प्रतिनितिभुतोहं अहं मम आत्मन श्रुतिस्मृती पुराणोक्त फल प्राप्त्यर्थ विषेषत विद्याध्याने सफलता प्राप्त्यर्थ ज्ञाताज्ञातपापक्षय पूर्वकं सर्वेषां बालकानां बालिकानां च श्रीवागीश्वरी सरस्वती सुप्रसादसिद्धिद्वारा सर्वविधविद्या प्राप्त्यर्थ अनन्त ज्ञान अभिवृद्धि कामनार्थ श्रीसरस्वतिदेवी प्रसन्नार्थ यथाशक्त्या यथामिलितोपचारै द्रव्यै ध्यान आवाहनादी षोडशोपचारै सरस्वती देवि प्रीत्यर्थ इयं पूजनं एवं सरस्वती स्तोत्रं पठनं च करिष्ये ।
(स्रोतको टिप्पणी) नयाँ मूर्ति भएको खण्डमा अग्न्युत्तारणम् इत्यादि कर्म गरेर शुद्धजलले स्नान गराएर मात्र प्राण प्रतिष्ठा गर्ने।
प्राणप्रतिष्ठा
नयाँ मूर्ति भए मात्र यो कर्म गर्ने। फूल/अक्षता मूर्तिमा छोई तलको मन्त्र पढ्ने।
ॐ आं ह्रीं क्लिं ऐं क्रों य रं ल वं शं ष सं हं सः सोहं श्रीसारदादेव्याः प्राणा इह प्राणाः । ॐ क्लिं श्री सारदादेव्या जीव इह स्थित । ॐ ह्रीं ऐं ध्रीं क्ष्रीं सौं श्री सारदादेव्या सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक् चक्षुः श्रोत्र जिह्वा घ्राण पाणि पाद पायूपस्थानि इहागच्छ सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ।
ॐ मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञं समिमं दधातु । विश्वेदेवासऽइह मादयन्तामोंऽ३ प्रतिष्ठ ॥
ध्यानम्
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥
ध्यानम् समर्पयामि — श्री महासरस्वती देव्यै नमः ।
आवाहनम्
आवाहन मुद्रा देखाउँदै देवीलाई आह्वान गरी फूल चढाउने।
सर्वलोकस्य जननीं सर्वविद्यां प्रदायिनीम् ।
पूजामिमां गृहाण त्वं त्वदर्थं देवि संभृताम् ॥
आवाहनं समर्पयामि ।
आसनम्
बस्नका लागि फूल र अक्षता चढाउने।
तप्तकांचनवर्णाभां मुक्तामणिविराजितम् ।
अमलं कमलं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम् ॥
आसनं समर्पयामि ।
पाद्यम्
देवीको खुट्टा धुनका लागि जल चढाउने।
गंगादितीर्थसम्भूतं गन्धपुष्पादिभिर्युतम् ।
पाद्यं ददाम्यहं देवि गृहाणाशु नमोऽस्तु ते ॥
पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्यम्
अर्घ्यपात्रबाट (अष्टगन्धयुक्त जल) चढाउने।
अष्टगन्धसमायुक्तं स्वर्णपात्रप्रपूरितम् ।
अर्घ्यं गृहाण मद्यतं महादेवी नमोऽस्तु ते ॥
अर्घ्यं समर्पयामि ।
आचमनियम्
आचमनका लागि शुद्ध जल चढाउने।
सर्वलोकस्य या विद्या ब्रह्मविष्ण्वादिभिस्तुता ।
गंगायास्तु समानीतं गृहाणाचमनीयकम् ॥
आचमनीयं समर्पयामि ।
स्नानम्
सुगन्धित जलले स्नान गराउने।
मन्दाकिन्याः समानीतैः हेमाम्भोरुहवासितैः ।
स्नानं कुरुष्व देवेशी सलिलैश्च सुगन्धिभिः ॥
स्नानं समर्पयामि ।
पञ्चामृत स्नानम्
दूध, दही, घिउ, मह र चिनी मिसाएको पञ्चामृतले स्नान गराउने।
पञ्चामृतं मयानीतं पयोदधिघृतं मधु ।
सह शर्करया देवी स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
पञ्चामृतं समर्पयामि ।
शुद्धोदक स्नानम्
पञ्चामृतपछि शुद्ध जलले स्नान गराउने।
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम् ।
तदिदं कल्पितं तुभ्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
दुग्ध (पयः) स्नानम्
दूधले स्नान गराई अन्त्यमा शुद्ध जलले स्नान गराउने।
पयः पृथिव्यां ....... कामधेनुसमुत्पन्नां सर्वेषां जीवनं परम् ।
पावनं यज्ञहेतुश्च पयःस्नानं प्रतिगृह्यताम् ॥
पयःस्नानं समर्पयामि ।
पयःस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि — श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।
दधि स्नानम्
दहीले स्नान गराई अन्त्यमा शुद्ध जलले स्नान गराउने।
ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः ।
सुरभि नो मुखा करत् प्र ण आयूँषि तारिषत् ॥
पयसस्तु समुद्धूतं मधुराम्लं शशिप्रभम् ।
दध्यानीतं मया देवि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
दधिस्नानं समर्पयामि ।
दधिस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि — श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।
घृत स्नानम्
घिउले स्नान गराई अन्त्यमा शुद्ध जलले स्नान गराउने।
ॐ घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा ।
दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा ।
नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसन्तोषकारकम् ।
घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
घृतस्नानं समर्पयामि ।
घृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि — श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।
मधु स्नानम्
महले स्नान गराई अन्त्यमा शुद्ध जलले स्नान गराउने।
ॐ मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥
तत्पुरुषसमुद्धूतं सुस्वादु मधुरं मधु ।
तेजःपुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
मधुस्नानं समर्पयामि ।
मधुस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि — श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।
शर्करा स्नानम्
चिनीले स्नान गराई अन्त्यमा शुद्ध जलले स्नान गराउने।
अपाꣳ रसमुद्वयसं सूर्ये सन्तꣳ समाहितम् ॥
अपाꣳ रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तमम् उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम् ॥
इक्षुसारसमुद्धूता शर्करा पुष्टिकारिका ।
मलापहारिणी दिव्या स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
शर्करास्नानं समर्पयामि ।
शर्करास्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि — श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।
गन्धोदक स्नानम्
चन्दन मिसाएको सुगन्धित जलले स्नान गराई अन्त्यमा शुद्ध जलले स्नान गराउने।
मलयाचलसम्भूतं चन्दनागरुसम्भवम् ।
चन्दनं देवदेवेशी स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
गन्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि — श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।
वस्त्रम्
वस्त्र वा मोली (पहेँलो वस्त्र) चढाउने; वस्त्रपछि आचमनका लागि जल चढाउने।
ॐ उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिश्च मणिना सह ॥
दिव्याम्बरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम् ।
दीयमानं मया देवि गृहाण जगदम्बिके ॥
वस्त्रं समर्पयामि । वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
उपवस्त्रम्
उपवस्त्र (कञ्चुकी) चढाउने।
कञ्चुकीमुपवस्त्रं च नानारत्नैः समन्वितम् ।
गृहाण त्वं मया दत्तं मङ्गले जगदीश्वरी ॥
उपवस्त्रं समर्पयामि ।
आभूषणम्
गरगहना चढाउने।
रत्नकंकण वैदूर्य मुक्ताहारादिकानि च ।
सुप्रसन्नेन मनसा दत्तानि स्वीकुरुष्व भोः ॥
आभूषणम् समर्पयामि ।
गन्ध (चन्दन)
देवीलाई चन्दन लगाइदिने।
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥
चन्दनं समर्पयामि ।
सिन्दूरम्
सिन्दूर चढाउने।
सिन्दूरं रक्तवर्णं च सिन्दूरतिलकप्रिये ।
भक्त्या दत्तं मया देवि सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ॥
सिन्दूरं समर्पयामि ।
पुष्पसार (इत्र)
सुगन्धित इत्र / तेल चढाउने।
तैलानि च सुगन्धीनि द्रव्याणि विविधानि च ।
मया दत्तानि लेपार्थं गृहाण परमेश्वरी ॥
सुगन्धित द्रव्यं समर्पयामि ।
अक्षता
कुमकुम मिसाएको अक्षता चढाउने।
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठे कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः ।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वरी ॥
अक्षतान् समर्पयामि ।
पुष्पमाला
पहेँलो फूलको माला चढाउने।
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो ।
मयानीतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
पुष्पमालां समर्पयामि ।
अङ्गपूजा
प्रत्येक नाम उच्चारण गर्दै फूल/अक्षताले देवीको अङ्ग-अङ्ग क्रमशः पूजा गर्ने।
ॐ मेधायै नमः — पादौ पूजयामि ।
ॐ प्रज्ञायै नमः — गुल्फौ पूजयामि ।
ॐ विद्यायै नमः — जानुनी पूजयामि ।
ॐ ज्ञानायै नमः — नाभिं पूजयामि ।
ॐ धृत्यै नमः — हृदयं पूजयामि ।
ॐ स्मृत्यै नमः — कण्ठं पूजयामि ।
ॐ बुद्ध्यै नमः — बाहुं पूजयामि ।
ॐ प्रभायै नमः — जिह्वां पूजयामि ।
ॐ भोगायै नमः — ललाटं पूजयामि ।
ॐ सत्यायै नमः — शिरं पूजयामि ।
ॐ महासरस्वत्यै नमः — सर्वाङ्गं पूजयामि ।
धूपम्
धूपको बास्ना देवीलाई देखाउने।
वनस्पतिरसोत्पन्नो नानागन्धेन संयुतः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
धूपमाघ्रापयामि ।
दीपम्
घिउको बत्ती बालेर देखाउने।
कार्पासवर्तिसंयुक्तं घृतयुक्तं मनोहरम् ।
तमोनाशकरं दीपं गृहाण परमेश्वरी ॥
दीपं दर्शयामि ।
नैवेद्यम्
खीर आदि नैवेद्य चढाउने।
ॐ नाभ्याऽआसी० ।
घृतपक्वं हविष्यान्नं पायसं च सशर्करम् ।
नानाविधञ्च नैवेद्यं गृह्णातां परमेश्वरी ॥
नैवेद्यं समर्पयामि ।
आचमनियम्
नैवेद्यपछि आचमनका लागि जल चढाउने।
उच्छिष्टोऽप्यशुचिर्वापि यस्य स्मरणमात्रतः ।
शुद्धिमाप्नोति तस्यै ते पुनराचमनीयकम् ॥
ऋतुफलम्
ऋतुअनुसारको फल चढाउने।
फलेन फलितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तस्मात् फलप्रदानेन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः ॥
अखण्ड ऋतुफलं समर्पयामि ।
ताम्बूलम्
पान, सुपारी, इलायची आदि ताम्बूल चढाउने।
पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
कर्पूरैलासमायुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ताम्बूलम् समर्पयामि ।
दक्षिणा
दक्षिणा (द्रव्य) चढाउने।
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
दक्षिणाद्रव्यं समर्पयामि ।
निराजनम् (आरती)
दीप/आरती घुमाएर निराजन गर्ने।
ॐ अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा ।
सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा ।
अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा । सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा ।
ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा ॥
ॐ आ रात्रि पार्थिवꣳ रजः पितुरप्रायि धामभिः ।
दिवः सदाꣳसि बृहति वितिष्ठस आ त्वेषं वर्तते तमः ॥
ॐ चन्द्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च ।
त्वमेव सर्वज्योतींषि तेन निराजयाम्यहम् ॥
लेखनी पुस्तक पूजनम् च
कलम, पुस्तक (र वीणा/विद्या-सामग्री) देवीअगाडि राखी पूजा गर्ने — विद्यार्थीका लागि विशेष महत्त्वको।
लेखनी निर्मिता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
लोकानां च हितार्थाय तस्मात्तां पूजयाम्यहम् ॥
शास्त्राणां व्यवहाराणां विद्यानामाप्नुयाद् यतः ।
अतस्त्वां पूजयिष्यामि मम हस्ते स्थिरा भव ॥
ॐ वीणापुस्तकधारिण्यै श्री सरस्वत्यै नमः ॥
(स्रोतको टिप्पणी) पूर्णपात्र, आरती, पुष्पाञ्जली इत्यादि उत्तराङ्ग कर्म गर्ने।
सरस्वती स्तोत्रम् (द्वादश नाम)
ॐ सरस्वती मया दृष्टा वीणापुस्तकधारिणी ।
हंसवाहनसंयुक्ता विद्यादानं करोतु मे ॥ १ ॥
प्रथमं भारती नाम द्वितीयं च सरस्वती ।
तृतीयं शारदा देवी चतुर्थं हंसवाहिनी ॥ २ ॥
पञ्चमं तु जगन्माता षष्ठं वागीश्वरी तथा ।
सप्तमं चैव कौमारी अष्टमं वरदायिनी ॥ ३ ॥
नवमं बुद्धिदात्री च दशमं ब्रह्मचारिणी ।
एकादशं चन्द्रघण्टा द्वादशं भुवनेश्वरी ॥ ४ ॥
द्वादशैतानि नामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ।
जिह्वाग्रे वसते तस्य ब्रह्मरूपा सरस्वती ॥ ५ ॥