आत्मशोधन एवं पवित्रीकरण विधि

यो विधि कर्मपात्र निर्माणपछि र मङ्गल पाठभन्दा अगाडि, पूजारी बिना आफैँ घरमा गरिन्छ।

१. संकल्प/भाव (भूमिका)

यस विधिको मुख्य उद्देश्य आफ्नो शरीर, मन, आसन र पूजाका सम्पूर्ण सामग्रीहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध गर्नु हो। शास्त्रीय मान्यता अनुसार बाहिरी रूपमा नुहाएर सफा कपडा लगाए पनि, मन्त्रद्वारा भित्री चेतना र पूजास्थलको शुद्धीकरण गर्नु अनिवार्य मानिन्छ।

२. शरीर एवं सामग्री शुद्धीकरण (पवित्रीकरण)

आफ्नो दाहिने हातको हत्केलामा अलिकति शुद्ध जल (वा कुश/फूलको मद्दतले कर्मपात्रको जल) लिनुहोस्। निम्नलिखित मन्त्र पढ्दै उक्त जललाई आफ्नो टाउको, शरीर र पूजाका सबै सामग्रीहरू (फूल, अक्षता, बत्ती, कलश आदि) माथि छर्किनुहोस्:

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥

पुण्डरीकाक्षः पुनातु, पुण्डरीकाक्षः पुनातु, पुण्डरीकाक्षः पुनातु ।

नेपाली अर्थ: मानिस जुनसुकै अवस्थामा रहेको भए पनि, पवित्र होस् वा अपवित्र, जसले कमल जस्ता आँखा भएका भगवान् विष्णु (पुण्डरीकाक्ष) को स्मरण गर्दछ, ऊ बाहिर र भित्र दुवै तर्फबाट पूर्ण रूपमा शुद्ध र पवित्र हुन्छ। ती भगवान् विष्णुले मलाई र यस स्थानलाई पवित्र पारून्।

३. पञ्चगव्य प्राशन (कायशुद्धि)

शरीर शुद्धिका लागि गोमूत्र, गोबर, दूध, दही, घ्यू र कुशजल मिलाएर पञ्चगव्य बनाई तलका मन्त्रले तयार गरी ग्रहण गर्ने। (ऐच्छिक; पूजाको सुरुमै गर्न सकिन्छ।)

पञ्चगव्य सम्मेलन

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
इदृशं पञ्चगव्यं पवित्रं कायशोधनम् ।

गोमूत्र, गोबर, दूध, दही, घ्यू, कुश इ चिजहरूले पञ्चगव्य बन्दछ ।

गोमूत्र (गहुँत) राख्ने

ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्ण्यम्भर्गो देवस्य धीमहि ।।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।।

गोबर राख्ने

ॐ गन्धद्वारान्दुराधर्षांनित्यपुष्टाङ्करीषिणीम्।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥

दुध राख्ने

ॐ आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोमवृष्ण्यम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ।

दहि राख्ने

ॐ दधिक्राव्णोऽ अकारिषञ्जिष्णोरश्वस्य व्वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्रणऽ आयू गुँ षि तारिषत् ।।

घिउ राख्ने

ॐ तेजोसि शुक्रमस्य घृतमसि धामनामासि प्रियन्देवानामनाधृष्टन्देवयजनमसि ।

कुश (जल, पवित्र) राख्ने

ॐ देवस्यत्वा सवितुः प्प्रसवेश्श्विनोर्बाहुब्भ्याम्पूष्ष्णो हस्ताब्भ्याम् ।।

दुवो

ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररो हन्ति परुषः परुषस्परि । एवानो दूर्वे प्रतनुं सहस्रेण शतेन च।।

कुश(पवित्र) र दूवोले पञ्चगव्य चलाउँदै गायत्री मन्त्रले दश पटकसम्म मन्त्रण गर्ने ।

ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्ण्यम्भर्गो देवस्य धीमहि ।।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।

पञ्चगव्य खाँने

ॐ यत्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके ।
प्राशन पञ्चगव्यस्य दहत्यग्निरिवेन्धनम् ।।

।। इति पञ्चगव्य निर्माण विधिः ।।

४. आसन शुद्धीकरण (पृथ्वी पूजन)

भगवानको पूजा गर्नुअघि आफू बसेको आसन (चकटी/मण्डल) शुद्ध हुनुपर्छ। दाहिने हातको औंलाले आसनको मुनि थोरै जल छर्केर जमिनमा छुँदै (नमस्कार गर्दै) यो मन्त्र पढ्नुहोस्:

पृथ्वी त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ।
त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥

ॐ पृथिव्यै नमः, आधारशक्तये नमः ।

नेपाली अर्थ: हे पृथ्वी माता! तपाईंले सम्पूर्ण संसारलाई धारण गर्नुभएको छ र तपाईंलाई भगवान् विष्णुले धारण गर्नुभएको छ। हे देवि! तपाईंले मलाई पनि धारण गर्नुहोस् र मेरो यस आसनलाई पवित्र बनाइदिनुहोस्।

५. यज्ञोपवीत धारण

नयाँ/शुद्ध जनै धारण गर्दा वा पूजाअघि जनै शुद्ध पार्दा तलको विधि गर्ने। (जनै लगाउनेका लागि मात्र।)

पूजन विधिः

पूजा गर्ने

ॐ कारः प्रथमे तन्तौ द्वितीयेऽनिस्तथैव च ।।
तृतीये नागदैवत्यं चतुर्थे सोमदेवता ।।
पञ्चमे पितृदैवत्यं षष्ठे चैव प्रजापतिः ।
सप्तमे मारुतश्चैव अष्टमे सूर्य एव च ।।
सर्वे देवास्तु नवमे इत्येतास्तन्तुदेवता ।
ब्रह्मणोत्पादितं सूत्रं विष्णुना त्रिगुणीकृतम् ।।
रुद्रेण दत्तो ग्रन्थिर्वै सावित्र्या चाभिमन्त्रितम् ।
कृते पद्ममयं सूत्रं त्रेतायां कनकोद्भवम् ।।
द्वापरे राजतं प्रोक्तं कलौ कार्पाससम्भवम् ।।

— हरिहरभाष्ये

धारण विधि

जनै जलमा भीजाई १० फेर गायत्रीले मन्त्री दुईहातले ठिक गरि विनियोग गर्नु ।

ॐ यज्ञोपवीतमिति मन्त्रस्य परमेष्ठी ऋषिः लिङ्गोग्ता देवता त्रिष्टुप्छन्दः यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः ।।

धारण गर्ने

ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं,
प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं,
यग्योपवीतं बलमस्तु तेजः ।।
ॐ यज्ञोपवीतमसी यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवितेनोपनह्यामी ।।

पूरानो जनै त्याग्ने

अब नया जनै लगाएपछि पुरानो जनै झिक्ने ।

एतावद्दिनपर्यन्तं ब्रह्मत्वं धारितं मया ।
जीर्णत्वात्त्वत्परित्यागो गच्छ सूत्र यथासुखम् ।।

जननाशौचपछि, मृताशौचपछि, र चार महिनापुगेपछि नयाँ जनै फेरेर पूरानो त्याग गर्नु पर्दछ ।

सूतके मृतके चैव गते मासे चतुष्टये ।
नवयज्ञोपवीतानि धृत्वा जीर्णानि सन्त्यजेत् ।।

।। इति यज्ञोपवित धारण विधिः ।।

६. तिलक धारण (चेतना जागरण)

आफ्नो अनामिका औंला (Ring Finger) ले चन्दन वा केशर-अक्षता लिएर आफ्नो निधारको मध्यभागमा (आज्ञा चक्रमा) तिलक लगाउनुहोस्।

चन्दनस्य महत्पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।
आपदां हरते नित्यं लक्ष्मीस्तिष्ठति सर्वदा ॥

नेपाली अर्थ: चन्दन अत्यन्तै पुण्यदायी, पवित्र र पापनाशक छ। यसले दैनिक आउने बाधाहरूलाई हर्नुका साथै निधारमा धारण गर्नाले एकाग्रता बढ्छ र त्यहाँ सधैँ लक्ष्मीको वास रहन्छ।

७. सुरक्षा घेरा (दिग्बन्धन)

पूजा गर्दा कुनै पनि नकारात्मक ऊर्जा वा विघ्न-बाधा नआओस् भन्नका लागि देब्रे हातमा थोरै अक्षता वा फूल लिनुहोस्। दाहिने हातले ती अक्षतालाई आफ्नो टाउकोको वरिपरि घडीको सुई घुम्ने दिशामा (Clockwise) एक पटक घुमाएर "ॐ अस्त्राय फट्" भन्दै चारै दिशामा (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण) छर्किदिनुहोस्।

ॐ अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमि संस्थिताः ।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥

ॐ अस्त्राय फट् ।

नेपाली अर्थ: यस भूमिमा रहेका जति पनि अदृश्य नकारात्मक ऊर्जाहरू र पूजामा बाधा पुर्‍याउने तत्वहरू छन्, ती सबै भगवान् शिवको आज्ञाले यहाँबाट टाढा जाऊन् र नष्ट होऊन्।

दिशा रक्षा: दिग्बन्धनपछि सबै दिशामा सर्षप (सर्सिउँ) छर्किँदै —

ॐ प्राच्यै नमः । ॐ अवाच्यै नमः । ॐ प्रतिच्यै नमः । ॐ उदिच्यै नमः । ॐ अन्तरिक्षाय नमः । ॐ भूम्यै नमः ॥
यति विधिले शरीर, आसन र पूजा सामग्री शुद्ध हुन्छ। अब मङ्गल पाठ गर्नुहोस्।