रूप
गणेश षोडशोपचार पूजन विधि (ससुपारी स्थापना)
१. मूल संस्कृत श्लोक (वैदिक एवं पौराणिक पाठ)
क) सुपात्र/सुपारी गणेश स्थापना एवं आवाहनम्
ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।
ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥
अस्मिन् पूगीफले ऋद्धि-सिद्धि सहिताय श्रीमहागणपतये नमः ।
महालक्ष्मी-पूजन-अङ्गत्वेन गणपते! इहागच्छ, इह तिष्ठ, सुप्रतिष्ठितो भव ॥
ख) आसन-पाद्य-अर्घ्य-आचमनीयम्
रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम् । आसनं च मया दत्तं गृहाण गणपते ॥
गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यः प्रानीतं निर्मलं जलम् । पाद्यार्थं ते मया दत्तं गृहाण विनायकेमम् ॥
गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तं अर्घ्यं सम्पादितं मया । गृहाण सर्वलोकेश गजानन नमोऽस्तु ते ॥
कर्पूरेण सुवासितं जाह्नवीतोयमुत्तमम् । आचम्यतां महाभाग लम्बोदर नमोऽस्तु ते ॥
ॐ श्रीमनमहागणाधिपतये नमः, आसनादीनि आचमनीयं जलं समर्पयामि ॥
ग) पञ्चामृत एवं शुद्धोदक स्नानम्
पञ्चामृतं मया नीतं पयो दधि घृतं मधु । शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गङ्गा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती । नर्मदा सिन्धु कावेरी स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमनमहागणाधिपतये नमः, पञ्चामृतस्नानं ततो शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥
घ) वस्त्र-यज्ञोपवीत-चन्दन-अक्षता-पुष्पमाला
शीतवातोष्णसन्त्रानं लज्जाया रक्षणं परम् । वस्त्रं यच्छामि ते देव लम्बोदर नमोऽस्तु ते ॥
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । उपवीतं मया दत्तं गृहाण विघ्ननाशक ॥
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं गणाध्यक्ष प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः । माल्यादीनी सुगन्धीनी मालत्यादीनी वै प्रभो ॥
ॐ श्रीमनमहागणाधिपतये नमः, वस्त्र-यज्ञोपवीत-गन्धाक्षत-पुष्पाणि समर्पयामि ॥
ङ) दूर्वाङ्कुर अर्पण मन्त्र (विशेष दुबो पूजा)
ॐ काण्डात्काण्डा प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि । एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन च ॥
ॐ श्रीमनमहागणाधिपतये नमः, दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि ॥
च) धूप-दीप-नैवेद्य-ताम्बुल-दक्षिणा
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
मोदकं स्वादुकं दिव्यं घृतपूरितमुत्तमम् । नैवेद्यं गृह्यतां देव विघ्नराज नमोऽस्तु ते ॥
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बुलं प्रतिगृह्यताम् ॥
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
ॐ श्रीमनमहागणाधिपतये नमः, धूप-दीप-नैवेद्य-ताम्बुल-दक्षिणां समर्पयामि ॥
२. नेपाली विधि र भावार्थ (टीका)
क) स्थापना एवं आवाहन विधि
विधि: एउटा नयाँ दुना वा चामलको सानो थुप्रोमाथि सुपारी (पूगीफल) राख्नुहोस्। हातमा फूल र अक्षता लिएर वैदिक मन्त्र पढ्दै सुपारीमा साक्षात् ऋद्धि-सिद्धि सहितका गणेशजीको ध्यान गरी चढाउनुहोस् र स्थापना गर्नुहोस्।
नेपाली अर्थ: हे गणहरूका स्वामी गणेशजी! तपाईं बुद्धिमानीहरूका पनि महा-बुद्धिमान् र ब्रह्माण्डका ज्येष्ठ राजा हुनुहुन्छ। हाम्रो यो प्रार्थना सुनेर यस सुपारी (पीठ) मा महालक्ष्मी पूजाको अङ्गको रूपमा पाल्नुहोस् र सुप्रतिष्ठित हुनुहोस्।
ख) प्रारम्भिक उपचार (आसनदेखि स्नानसम्म)
विधि: सुपारीको नजिकै क्रमशः चामल र फूल चढाएर आसन दिनुहोस्। चचोरा वा आचमनी (चम्चा) बाट जल छर्कँदै गोडा धुन (पाद्य), हात धुन (अर्घ्य) र मुख शुद्ध गर्न (आचमन) अर्पण गर्नुहोस्। त्यसपछि पञ्चामृत चढाएर शुद्ध जलले स्नान गराउनुहोस्।
नेपाली अर्थ: हे लम्बोदर गजानन! गङ्गा आदि पवित्र नदीहरूको सुगन्धित जलले म तपाईंको चरण, हात र मुख सफा गराउँदछु। दूध, दही, घ्यू, मह र चिनीले बनेको यो पवित्र पञ्चामृत स्नान स्वीकार गर्नुहोस्।
ग) श्रृङ्गार एवं दूर्वा अर्पण (वस्त्रदेखि दुबोसम्म)
विधि: वस्त्र र जनैको रूपमा कलावा (रातो धागो) चढाउनुहोस्। सुपारीमा चन्दन, केशर वा सिन्दूरको सुन्दर टीका लगाउनुहोस्। अक्षता र फूलको माला चढाउनुहोस्। त्यसपछि गणेशजीलाई सबैभन्दा प्रिय लाग्ने दुबो (दूर्वाङ्कुर) चढाउनुहोस्।
नेपाली अर्थ: हे विघ्ननाशक! लाज र जाडो-गर्मीबाट रक्षा गर्ने वस्त्र र नौ वटा तन्तुले बनेको जनै स्वीकार गर्नुहोस्। मेरो भक्ति बढाउन चन्दन र अक्षता ग्रहण गर्नुहोस्। जसरी एउटा गाँठोबाट हजारौँ दुबो पलाउँछन्, त्यसरी नै हाम्रो वंश र समृद्धि बढाउन यो दूर्वाङ्कुर (दुबो) स्वीकार गर्नुहोस्।
घ) भोग एवं समापन (धूपदेखि दक्षिणासम्म)
विधि: धूप बालेर देखाउनुहोस्, दियो देखाउनुहोस् र गणेशजीलाई मनपर्ने लड्डू (मोदक) वा फलफूलको भोग लगाउनुहोस्। अन्त्यमा सुपाडी-पान (ताम्बुल) र पूजाको पूर्णताका लागि केही सिक्का (दक्षिणा) चढाएर ढोग्नुहोस्।
नेपाली अर्थ: वनस्पतिबाट बनेको यो धूप, अन्धकार हटाउने दियो र घ्यूले बनेको यो स्वादिलो मोदक (लड्डू) नैवेद्य ग्रहण गर्नुहोस्। मुखवासका लागि पान-सुपारी र पूजाको फल पूर्ण गराउन यो सुवर्ण दक्षिणा स्वीकार गरी मलाई शान्ति दिनुहोस्।