रूप
लक्ष्मी पूजा
ध्यान
पूजाको सुरुवात भगवती लक्ष्मीको ध्यानबाट गर्नुपर्छ। अगाडि स्थापना गरिएको श्रीलक्ष्मीको मूर्तिको सामु ध्यान गर्ने। भगवती श्रीलक्ष्मीको ध्यान गर्दै तलको मन्त्र पढ्ने।
या सा पद्मासनस्था विपुल-कटि-तटी पद्म-पत्रायताक्षी,
गम्भीरार्तव-नाभिः स्तन-भर-नमिता शुभ्र-वस्त्रोत्तरीया।
या लक्ष्मीर्दिव्य-रूपैर्मणि-गण-खचितैः स्वापिता हेम-कुम्भैः,
सा नित्यं पद्म-हस्ता मम वसतु गृहे सर्व-मांगल्य-युक्ता॥
आवहान
श्री भगवती लक्ष्मीको ध्यानपछि, मूर्तिको सामु आवाहन मुद्रा देखाउँदै तलको मन्त्र पढ्ने (आवाहन मुद्रा दुवै हत्केला जोडेर दुवै बुढीऔंला भित्रतिर खुम्च्याएर बनाइन्छ)।
आगच्छ देव-देवेशि! तेजोमयि महा-लक्ष्मि !
क्रियमाणां मया पूजां, गृहाण सुर-वन्दिते!
॥श्रीलक्ष्मी-देवीं आवाहयामि
पुप्पाञ्जलि आसन
श्रीलक्ष्मीको आवाहन गरेपछि, दुवै हातका हत्केला जोडेर अञ्जलिमा पाँचवटा फूल लिई श्रीलक्ष्मीलाई आसन दिन तलको मन्त्र पढ्दै मूर्तिको सामु छोड्ने।
नाना-रत्न-समायुक्तं, कार्त-स्वर-विभूषितम्।
आसनं देव-देवेश! प्रीत्यर्थं प्रति-गृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै आसनार्थे पञ्च-पुष्पाणि समर्पयामि॥
स्वागत
श्री भगवती लक्ष्मीलाई फूलको आसन दिएपछि, श्रीलक्ष्मीलाई स्वागत गर्न हात जोडेर तलको मन्त्र पढ्ने।
श्रीलक्ष्मी-देवी! स्वागतम् ।
पाद्य
श्रीलक्ष्मीलाई स्वागत गरेपछि खुट्टा धुनका लागि तलको मन्त्र पढ्दै जल अर्पण गर्ने।
पाद्यं गृहाण देवेशि, सर्व-क्षेम-समर्थे, भोः! भक्त्या समर्पितं देवि, महा-लक्ष्मि! नमोऽस्तु ते॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै पाद्यं नमः॥
अर्घ्य
पाद्य अर्पणपछि, श्रीलक्ष्मीलाई शिर अभिषेकका लागि तलको मन्त्र पढ्दै जल अर्पण गर्ने।
श्रीलक्ष्मी-देवि! स्वागतम्।
नमस्ते देव-देवेशि! नमस्ते कमल-धारिणि! नमस्ते श्री महा-लक्ष्मि, धनदा-देवि! अर्घ्यं गृहाण।
गन्ध-पुष्पाक्षतैर्युक्तं, फल-द्रव्य-समन्वितम्। - गृहाण तोयमर्ध्यर्थं, परमेश्वरि वत्सले!
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै अर्घ्यं स्वाहा॥
स्नान
गङ्गासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलैः।
स्नापितासी मया देवि तथा शान्तिं कुरुष्व मे॥
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः। ॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै जलस्नानं समर्पयामि॥
पञ्चामृत स्नान
दधि मधु घ्रतश्चैव पयश्च शर्करायुतम्।
पञ्चामृतं समानीतं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ पञ्चनद्यः सरस्वतीमपियन्ति सस्रोतसः।
सरस्वती तु पञ्चधासोदेशेभवत् सरित्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि॥
गन्ध स्नान
ॐ मलयाचलसम्भूतम् चन्दनागरुसम्भवम्। चन्दनं देवदेवेशि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥ ॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै गन्धस्नानं समर्पयामि॥
शुद्ध स्नान
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम्॥
तदिदं कल्पितं तुभ्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि॥
वस्त्र
अब श्रीलक्ष्मीलाई नयाँ वस्त्रका रूपमा मोली तलको मन्त्र पढ्दै अर्पण गर्ने।
दिव्याम्बरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम्।
दीयमानं मया देवि गृहाण जगदम्बिके॥
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह।
प्रादुर्भूतो सुराष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धि ददातु मे॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै वस्त्रं समर्पयामि॥
मधुपर्क
अब श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै मह र दूध अर्पण गर्ने।
ॐ कापिलं दधि कुन्देन्दुधवलं मधुसंयुतम्।
स्वर्णपात्रस्थितं देवि मधुपर्क गृहाण भोः॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै मधुपर्कम् समर्पयामि॥
आभूषण
मधुपर्क अर्पणपछि, श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै गहना अर्पण गर्ने।
रत्नकंकड़ वैदूर्यमुक्ताहारयुतानि च।
सुप्रसन्नेन मनसा दत्तानि स्वीकुरुष्व मे॥
क्षुप्तिपपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मी नाशयाम्यहम्।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वान्निर्गुद मे ग्रहात्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै आभूषणानि समर्पयामि॥
रक्तचन्दन
आभूषण अर्पणपछि, श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै रातो चन्दन अर्पण गर्ने।
ॐ रक्तचन्दनसंमिश्रं पारिजातसमुद्भवम्।
मया दत्तं गृहाणाशु चन्दनं गन्धसंयुतम्।
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै रक्तचन्दनं समर्पयामि॥
सिन्दुर
ॐ सिन्दुरम् रक्तवर्णश्च सिन्दूरतिलकप्रिये।
भक्त्या दत्तं मया देवि सिन्दुरम् प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै सिन्दुरम् समर्पयामि॥
कुङ्कुम
ॐ कुंकुमं कामदं दिव्यं कुंकुमं कामरूपिणम्।
अखण्डकामसौभाग्यं कुंकुम प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै कुंकुम समर्पयामि॥
अबीर-गुलाल
अबीरश्च गुलालं च चोवा-चन्दनमेव च।
श्रृङ्गारार्थं मया दत्तं गृहाण परमेश्वरि॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै अबीरगुलालं समर्पयामि॥
सुगन्धित द्रव्य
ॐ तैलानि च सुगन्धीनि द्रव्याणि विविधानि च।
मया दत्तानि लेपार्थं गृहाण परमेश्वरि।
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै सुगन्धित तैलं समर्पयामि॥
अक्षत
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः।
मया निवेदिता भक्त्या पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्।
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै अक्षतान् समर्पयामि॥
गन्ध-समर्पण/चन्दन-समर्पण
श्री-खण्ड-चन्दनं दिव्यं, गन्धाढ्यं सुमनोहरम्।
विलेपनं महा-लक्ष्मि! चन्दनं प्रति-गृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै चन्दनं समर्पयामि॥
पुष्प-समर्पण
यथा-प्राप्त-ऋतु-पुष्पैः, विल्व-तुलसी-दलैश्च।
पूजयामि महा-लक्ष्मि! प्रसीद मे सुरेश्वरि!
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै पुष्पं समर्पयामि॥
नामपूजा
ॐ श्रियै नमः। ॐ लक्ष्म्यै नमः। ॐ वरदायै नमः। ॐ विष्णुपत्न्यै नमः। ॐ क्षीरसागरवासिन्यै नमः। ॐ हिरण्यरूपायै नमः। ॐ सुवर्णमालिन्यै नमः। ॐ पद्मवासिन्यै नमः। ॐ मुक्तालङ्कारिण्यै नमः। ॐ तुर्यायै नमः। ॐ चन्द्राननायै नमः। ॐ विश्वमूर्त्यै नमः। ॐ वरदायै नमः। ॐ मुक्त्यै नमः। ॐ मुक्तिदात्र्यै नमः। ॐ ऋद्ध्यै नमः। ॐ समृद्ध्यै नमः। ॐ तुष्ट्यै नमः। ॐ धनेश्वर्यै नमः। ॐ ऋद्धायै नमः। ॐ भोगिन्यै नमः। ॐ भोगदायै नमः। ॐ धान्यै नमः।
अङ्ग-पूजन
अब श्री भगवती लक्ष्मीका अङ्ग-अङ्ग स्वरूप देवताहरूको पूजा गर्ने। त्यसका लागि देब्रे हातमा गन्ध, अक्षता र पुष्प लिई तलको मन्त्र(हरू) पढ्दै दाहिने हातले श्रीलक्ष्मी मूर्तिको नजिक छोड्ने।
ॐ चपलायै नमः पादौ पूजयामि। ॐ चञ्चलायै नमः जानुनी पूजयामि। ॐ कमलायै नमः कटिं पूजयामि। ॐ कात्यायन्यै नम: नाभिं पूजयामि। ॐ जगन्मात्रै नमः जठरं पूजयामि। ॐ विश्व-वल्लभायै नमः वक्ष-स्थलं पूजयामि। ॐ कमल-वासिन्यै नमः हस्तौ पूजयामि। ॐ कमल-पत्राक्ष्यै नमः नेत्र-त्रयं पूजयामि। ॐ श्रियै नमः शिरः पूजयामि।
अष्ट-सिद्धि पूजा
अब श्रीलक्ष्मीको नजिक अष्ट-सिद्धिको पूजा गर्ने। त्यसका लागि देब्रे हातमा गन्ध, अक्षता र पुष्प लिई तलको मन्त्र(हरू) पढ्दै दाहिने हातले श्रीलक्ष्मी मूर्तिको नजिक छोड्ने।
ॐ अणिम्ने नमः। ॐ महिम्ने नमः। ॐ गरिम्णे नमः। ॐ लघिम्ने नमः। ॐ प्राप्त्यै नमः। ॐ प्राकाम्यै नमः। ॐ ईशितायै नमः। ॐ वशितायै नमः।
अष्ट-लक्ष्मी पूजा
अष्ट-सिद्धि पूजापछि, महालक्ष्मीको प्रतिमाको नजिक अष्ट-लक्ष्मी पूजा गर्ने। अष्ट-लक्ष्मी पूजा तलको मन्त्र पढ्दै अक्षता, चन्दन र फूलले गर्नुपर्छ।
ॐ आद्य-लक्ष्म्यै नमः। ॐ विद्या-लक्ष्म्यै नमः। ॐ सौभाग्य-लक्ष्म्यै नमः। ॐ अमृत-लक्ष्म्यै नमः। ॐ कमलाक्ष्यै नमः। ॐ सत्य-लक्ष्म्यै नमः। ॐ भोग-लक्ष्म्यै नमः। ॐ योग-लक्ष्म्यै नमः।
धूप-समर्पण
वनस्पति-रसोद्भूतो गन्धाढ्यः सुमनोहरः।
आ यः सर्व-देवानां, धूपोऽयं प्रति-गृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै धूपं समर्पयामि॥
दीप-समर्पण
साज्यं वर्ति-संयुक्तं च, वह्निना योजितं मया,
दीपं गृहाण देवेशि! त्रैलोक्य-तिमिरापहम्।
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि, श्रीलक्ष्म्यै परात्परायै।
त्राहि मां निरयाद् घोराद्, दीपोऽयं प्रति-गृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै दीपं समर्पयामि॥
नैवेद्य-समर्पण
अब श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै नैवेद्य अर्पण गर्ने।
शर्करा-खण्ड-खाद्यानि, दधि-क्षीर-घृतानि च।
आहारो भक्ष्य-भोज्यं च, नैवेद्यं प्रति-गृह्यताम्॥
यथांशतः श्रीलक्ष्मी-देव्यै नैवेद्यं समर्पयामि - ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा॥
आचमन-समर्पण/जल-समर्पण
ततः पानीयं समर्पयामि इति उत्तरापोशनम्।
हस्त-प्रक्षालनं समर्पयामि। मुख-प्रक्षालनं।
करोद्वर्तनार्थे चन्दनं समर्पयामि।
ताम्बूल-समर्पण
अब श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै ताम्बूल (सुपारीसहितको पान) अर्पण गर्ने।
पूगी-फलं महा-दिव्यं, नाग-वल्ली-दलैर्युतम्।
कर्पूरैला-समायुक्तं, ताम्बूलं प्रति-गृह्यताम्॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै मुख-वासार्थं पूगी-फलं-युक्तं ताम्बूलं समर्पयामि॥
दक्षिणा
अब श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै दक्षिणा (भेटी) अर्पण गर्ने।
हिरण्य-गर्भ-गर्भस्थं, हेम-वीजं विभावसोः।
अनन्त-पुण्य-फलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे।
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै सुवर्ण-पुष्प-दक्षिणां समर्पयामि॥
प्रदक्षिणा
अब श्रीलक्ष्मीको वरिपरि (देब्रेबाट दायाँतिर) प्रतीकात्मक प्रदक्षिणा गर्दै फूलसहित तलको मन्त्र पढ्ने।
यानि यानि च पापानि, जन्मान्तर-कृतानि च।
तानि तानि विनश्यन्ति, प्रदक्षिणं पदे पदे॥
अन्यथा शरणं नास्ति, त्वमेव शरणं देवि! तस्मात कारुण्य-भावेन, क्षमस्व परमेश्वरि॥
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै प्रदक्षिणं समर्पयामि॥
वन्दना-सहित पुष्पाञ्जलि
अब श्रीलक्ष्मीलाई वन्दना गर्दै तलको मन्त्र पढ्दै फूल अर्पण गर्ने।
कर-कृतं वा कायजं कर्मजं वा,
श्रवण-नयनजं वा मानसं वाऽपराधम्।
विदितमविदितं वा, सर्वमेतत् क्षमस्व, जय जय करुणाब्धे, श्रीमहा-लक्ष्मि त्राहि।
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै मन्त्र-पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि॥
साष्टाङ्ग-प्रणाम
अब श्रीलक्ष्मीलाई तलको मन्त्र पढ्दै साष्टाङ्ग प्रणाम (आठ अङ्गले गरिने प्रणाम) गर्ने।
ॐ भवानि! त्वं महा-लक्ष्मीः सर्व-काम-प्रदायिनी।
प्रसन्ना सन्तुष्टा भव देवि! नमोऽस्तु ते॥
॥अनेन पूजनेन श्रीलक्ष्मी-देवी प्रीयताम्, नमो नमः॥
लक्ष्मी पूजा प्रार्थना
ॐ कमला चपला लक्ष्मीश्चलमूर्तिर्हरिप्रिया।
पद्मा पद्मालया सम्पदुच्चैः श्रीः पद्मधारिणी॥
नमस्ते सर्वदेवानां वरदासि हरिप्रिये।
या गतिस्त्वत्प्रपन्नानां सा मे भूयात्वदर्चनात्॥
या देवि सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
शारदेन्दुकलाकान्तिः स्निग्धनेत्रा चतुर्भुजा।
पद्मयुग्मा चाभयदा करव्यग्रकराम्बुजा॥
विष्णोर्वक्षसि पद्मे च शङ्खे चक्रे गदाधरे।
लक्ष्मिदेवि यथाऽसि त्वं मयि नित्यं तथा भव॥
यसपछि इन्द्रलाई इन्द्राय नमः र कुबेरलाई कुबेराय नमः भनी नाममन्त्रले पूजा गरेर प्रार्थना गर्नुपर्दछ। कुबेरको प्रार्थना–
ॐ धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपाय च।
भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः॥
यसपछि पूर्णपात्रो, दक्षिणासंकल्प गरेर कर्मसम्पादन गर्ने र राति चण्डीपाठ, श्रीसूक्त, लक्ष्मीसूक्त, स्तोत्र, मन्त्र आदि पाठ तथा जप गरी रात बिताउनुपर्छ। सन्ध्याकालमा लक्ष्मीपूजा सकेर दीपावली गर्नुपर्छ। वर्षाकालमा अनेक प्रकारका किराहरूको उत्पत्ति हुन्छ। ती किराहरूको निवारण गाईको शुद्ध घिउ वा तेलले मात्र गर्न सक्दछ। त्यसैले दीपावलीका दीपहरू घर, गोठ र देवालयहरूमा बाल्नुपर्छ।
ततः प्रदोषसमये दीपान् दद्यान्मनोहरात्।
देवालये मठे वाऽपि प्राकारोद्यानवीथिषु॥
यावन्दीपप्रसंख्या तु घृतेनापूर्य बोधिता।
तावद्युगसहस्राणि स्वर्गे लोके महीयते॥
एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्धलोचने।
तावन्नगरनारीभिः शूर्पडिम्डिमवादनैः।
निष्कास्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहाङ्गणात्॥
क्षमा-प्रार्थना
अब पूजाका क्रममा भएका ज्ञात-अज्ञात गल्तीहरूका लागि तलको मन्त्र पढ्दै श्रीलक्ष्मीसँग क्षमा माग्ने।
आवाहनं न जानामि, न जानामि विसर्जनम्॥
पूजा-कर्म न जानामि, क्षमस्व परमेश्वरि॥
मन्त्र-हीनं क्रिया-हीनं, भक्ति-हीनं सुरेश्वरि !
मया यत्-पूजितं देवि! परिपूर्णं तदस्तु मे॥
अनेन यथा-मिलितोपचार-द्रव्यैः कृत-पूजनेन श्रीलक्ष्मी-देवी प्रीयताम्
॥श्रीलक्ष्मी-देव्यै अर्पणमस्तु॥