रूप
उपकरण पूजन (घण्टा, शङ्ख, धूप एवं दीप)
घण्टा पूजन
घण्टालाई चन्दन, अक्षता र फूल आदिले सजाएर तलको मन्त्र पढ्दै प्रार्थना गर्ने।
आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ।
कुरु घण्टे वरं नादं देवतास्थानसंनिधौ ॥
सर्ववाद्यमयी घण्टे देवदेवस्य वल्लभे ।
त्वां विना नैव पूजा स्यात् तस्मात्त्वां पूजयामि अहम् ॥
संनिधौ भव मे देवि मन्त्रमातः सुरेश्वरि ।
रक्षार्थं मम विघ्नानां नाशयस्व महाध्वने ॥
गरुड देव पूजन
प्रार्थना गरिसकेपछि घण्टा बजाई यथास्थानमा राख्ने। त्यसपछि घण्टाको माथिल्लो भाग (ह्यान्डल) मा रहनुभएका गरुडजीको यस नाम-मन्त्रले पूजन गर्ने।
ॐ घण्टास्थिताय गरुडाय नमः, सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि । पूजयामि । नमस्करोमि ।
नेपाली अर्थ: घण्टामा विराजमान हुनुभएका गरुड देवलाई नमस्कार छ; पूजाका सम्पूर्ण सामग्री स्वरूप गन्ध (चन्दन), अक्षता र फूल समर्पण गर्दछु, पूजा गर्दछु र नमस्कार गर्दछु।
धूप पात्र पूजन
ॐ गन्धर्वदेवताकायै धूपपात्रायै नमः ।
सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
ॐ मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् ।
पिपृतां नो भरीमभिः ॥
धूपपात्रायै नमः ।
शङ्ख पूजन विधि
शङ्खमा दुईवटा कुश (दर्भ) वा दुबो, तुलसीको पात र फूल राखेर "ॐ" भन्दै त्यसलाई सुगन्धित वा शुद्ध जलले भर्नुहोस्। त्यसपछि उक्त जललाई गायत्री मन्त्र (ॐ भूर्भुवः स्वः...) जपेर अभिमन्त्रित (पवित्र) गर्नुहोस्। त्यसपछि निम्नलिखित मन्त्र पढ्दै शङ्खभित्र सम्पूर्ण पवित्र तीर्थहरूको आवाहन गर्ने।
तीर्थ आवाहन मन्त्र:
पृथिव्यां यानि तीर्थानि स्थावराणि चराणि च ।
तानि तीर्थानि शङ्खेऽस्मिन् विशन्तु ब्रह्मशासनात् ॥
नेपाली अर्थ: यस पृथ्वीमा रहेका जति पनि चल्ने वा नचल्ने (नदी, सरोवर, समुद्र आदि) तीर्थहरू छन्, ती सबै तीर्थहरू ब्रह्माजीको आज्ञाले यस शङ्खभित्र प्रवेश गरून्।
पूजा र अर्पण
यसपछि "ॐ शङ्खाय नमः, चन्दनं समर्पयामि" भन्दै शङ्खमा चन्दन लगाइदिनुहोस् र "ॐ शङ्खाय नमः, पुष्पं समर्पयामि" भन्दै फूल चढाउनुहोस्। पूजा गरिसकेपछि निम्नलिखित मन्त्र पढ्दै शङ्खदेवलाई प्रणाम गर्ने।
शङ्ख प्रणाम मन्त्र:
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ।
निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥
नेपाली अर्थ: हे पाञ्चजन्य! तपाईं प्राचीन कालमा समुद्र मन्थनबाट उत्पन्न हुनुभएको हो र भगवान् विष्णुले तपाईंलाई आफ्नो हातमा धारण गर्नुभएको छ। सम्पूर्ण देवताहरूद्वारा निर्मित हुनुभएका तपाईं शङ्खदेवलाई मेरो नमस्कार छ।
शङ्ख गायत्री मन्त्र
शङ्खको परम चेतना जागृत गर्न र पूजाको विशेष फल प्राप्तिका लागि अन्तिममा यो मन्त्र जप गर्ने।
ॐ ह्रीं पाञ्चजन्याय विद्महे पावमानाय धीमहि ।
तन्नो शङ्खः प्रचोदयात् ॥
नेपाली अर्थ: हामी पाञ्चजन्य शङ्खलाई जान्दछौँ र हामीलाई पवित्र गर्ने शङ्खदेवको ध्यान गर्दछौँ। उहाँ शङ्खदेवले हाम्रो बुद्धिलाई सत्कर्मतर्फ प्रेरित गरून्।
महत्त्वपूर्ण: अहिले शङ्खभित्र रहेको यो जललाई "शङ्ख तीर्थ" (अत्यन्त पवित्र जल) मानिन्छ। शङ्ख पूजा सम्पन्न गरिसकेपछि, मुख्य देवताहरूलाई स्पर्श गर्नुभन्दा अगाडि, यो शङ्खको जललाई फूल वा दुबोको मद्दतले आफ्नो शरीरमा, परिवारका सदस्यहरूमा र पूजाका सम्पूर्ण सामग्रीहरूमा छर्केर सबै कुरा शुद्ध गर्ने।
धूप अर्पण मन्त्र
धूपको धुवाँ देवतातर्फ घुमाउँदै यो श्लोक पाठ गर्ने।
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ धूपपात्रायै नमः, धूपं आघ्रापयामि ।
नेपाली अर्थ: वनस्पति (बुट्यान) को रसबाट बनेको, सुगन्धले भरिएको र सबै सुगन्धहरूमा उत्तम, देवताहरूले सुँघ्न योग्य यस धूपलाई स्वीकार गर्नुहोस्।
दीप (दियो) पूजन
पूजाको मुख्य दियो बालेर तलका मन्त्रले दीप-देवको पूजा गर्ने।
दियो वाल्ने
ततः स्थिरो भवेती दिपं प्रज्वालयेत्
ॐ स्थिरोभव विड्वङ्गऽ आशुर्भव वाज्यर्वन् । पृथुर्भव सुषदस्त्वमग्ने: पुरिष वाहण: ।।
ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये
सहस्र पादाक्षि शिरोरुवाहवे ।
सहस्रनाम्ने पूरुषाय शाश्वते
सहस्रकोटि युगधारिणे नम: ।।
पृष्टो दिविती पूजनम्
दियोको पन्चोपचार इत्यादीले पूजा गर्ने
ॐ पृष्टो दिवि पृष्टोऽ अग्नि: पृथिब्यां पृष्टो बिश्वाऽ ओषधि राविवेश । वैश्वानर: सहसा पृष्टो ऽ अग्नि: स नो दिवा सरिषस्पातु नक्त्तम्।।
फूल अक्षता लिई नमस्कार गर्ने
ॐ नम: कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने ।
नमस्ते केशवानन्त वासुदेव नमो ऽस्तु ते ।।
बासनाद्वासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम्
सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते ।।
ॐ शुभं भवतु कल्याण मारोग्यं सुख सम्पद:
आत्मज्योति प्रकाशाय दिपज्योतिर्नमोऽ स्तु ते ।।