कलश स्थापना विधि (स-अर्घ्यपात्र एवं सूर्य अर्घ्य)

१. मूल संस्कृत श्लोक (वैदिक एवं पौराणिक पाठ)

क) अर्घ्य-पात्र स्थापना मन्त्र (Special Arghya Setup)

ॐ अगाधतोयसम्पूर्णा गङ्गादिसरितोऽजस्रम् ।
तासां पूरणमसि त्वं हि अर्घ्यपात्रं नमोऽस्तु ते ॥

ॐ अर्घ्यपात्राय नमः, गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

ख) सूर्य नारायण आवाहन एवं अर्घ्य मन्त्र (Surya Arghya)

ॐ एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते ।
अनुकम्पय मां भक्त्या गृह्णाणार्घ्यं दिवाकर ॥

ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यनारायणाय, एषोऽर्घ्यः स्वाहा ॥

ग) मुख्य कलश स्थापना मन्त्र (Varuna-Kalash Sthapana)

ॐ आ कलशेषु धावति पवित्रे परि षिच्यते । उक्थैर्जज्ञेषु वर्धते ॥

ॐ कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥

कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥

अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ।
अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरं तथा ॥

आयान्तु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ।
ॐ अपां पतये वरुणाय नमः, कलशे वरुणादि सर्वतीर्थान् आवाहयामि, स्थापयामि ॥

२. नेपाली विधि र भावार्थ (टीका)

क) अर्घ्य-पात्र स्थापना विधि

विधि: कलश राख्नुभन्दा अगाडि आफ्नो मण्डपको दाहिनेतर्फ एउटा सानो तामा वा काँसको अर्घ्य-कचौरा (पात्र) राख्नुहोस्। त्यसमा चामल, दुबो, चन्दन, फूल र शुद्ध जल भर्नुहोस्। हात जोडेर यसलाई शुद्ध र देव-अर्घ्यका लागि योग्य बनाउन पूजा गर्नुहोस्।

नेपाली अर्थ: गङ्गा आदि पवित्र नदीहरूको अगाध जलले भरिएको र भगवानलाई अर्पण गर्न तयार पारिएको हे अर्घ्यपात्र! तपाईंलाई नमस्कार छ।

ख) सूर्य अर्घ्य विधि (शर्ट स्टेप)

विधि: तयार पारिएको अर्घ्य-कचौराको जललाई दुवै हातले माथि उठाएर (वा आचमनीको मद्दतले अर्को कचौरामा विसर्जन गर्दै) मण्डपबाटै प्रत्यक्ष सूर्य नारायणको ध्यान गरी अर्घ्य अर्पण गर्नुहोस्। आफैँ पूजा गर्दा सूर्यको यो स्मरणले पूजाको साक्षी तेज बढाउँछ।

नेपाली अर्थ: हे हजारौँ किरण भएका, तेजका राशि र जगत्का मालिक सूर्यदेव! आउनुहोस्, मेरो भक्तिमाथि कृपा गर्दै मैले अर्पण गरेको यो अर्घ्य (जल) स्वीकार गर्नुहोस्। हे दिवाकर सूर्यनारायण! तपाईंलाई नमस्कार छ।

ग) मुख्य कलश स्थापना विधि

विधि: अब चामलको अष्टदल कमलको थुप्रोमाथि तामाको घैँटो (कलश) राख्नुहोस्। त्यसमा जल, सुपारी, सिक्का, सर्वोषधि, कलावा बाँधिएको पञ्चपल्लव (पातहरू) र माथि रातो कपडाले बेरिएको नरिवल राख्नुहोस्। हात जोडेर कलशभित्र साक्षात् वरुण देव र सबै पवित्र नदीहरूको आवाहन गरी ढोग्नुहोस्।

नेपाली अर्थ: कलशको मुखमा भगवान् विष्णु, कण्ठमा शिव (रुद्र), मूलमा ब्रह्मा र मध्यभागमा दिव्य मातृका देवीहरू निवास गर्नुहुन्छ। यस कलशभित्र चारै वेद, सबै समुद्र, सातै द्वीप र पृथ्वी माता समाहित हुनुहुन्छ। हे जलका स्वामी वरुण देव! मेरा पापहरूरू नाश गर्न र पूजा सफल बनाउन सबै तीर्थहरू सहित यस कलशमा आउनुहोस् र स्थापित हुनुहोस्।