रूप
धूप तथा दीप अर्पण मन्त्र
धूप अर्पण मन्त्र
विकल्प १: पुराणोक्त दीर्घ धूप मन्त्र
धूप बालेर भगवानको अगाडि घडीको सुई घुम्ने दिशामा (Clockwise) ४ पटक घुमाउँदै यो मन्त्र पाठ गर्ने।
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
मालतीमल्लिकादीनां पुष्पेभ्योऽपि मनोहरः ।
मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः (वा आफ्नो मुख्य देवताको नाम), धूपं आघ्रापयामि, दर्शयामि ॥
नेपाली अर्थ: वनस्पति (बुट्यान) को रसबाट बनेको, सुगन्धले भरिएको र सबै सुगन्धहरूमा उत्तम, देवताहरूले सुँघ्न योग्य यस धूपलाई स्वीकार गर्नुहोस्। मालती र मल्लिका (चमेली) जस्ता फूलहरू भन्दा पनि मनमोहक, मैले भक्तिपूर्वक अर्पण गरेको यस धूपलाई स्वीकार गर्नुहोस्। (तेस्रो श्लोक पुरुषसूक्तको वैदिक मन्त्र हो, जसले सृष्टि र यज्ञको दिव्यता जनाउँछ)। हे भगवान्! म हजुरलाई यो सुगन्धित धूप अर्पण गर्दछु।
विकल्प २: वैदिक धूप मन्त्र
हवन/यज्ञ तथा भव्य पूजामा प्रयोग हुने शुद्ध वैदिक मन्त्र।
ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वामः ।
देवानामसि वह्नितमं सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् ॥
ॐ देवर्षिपितृभ्यो नमः, धूपं आघ्रापयामि ॥
नेपाली अर्थ: हे दिव्य धूप र अग्नि! तपाईं विघ्न-बाधाहरूलाई नष्ट गर्ने शक्ति हुनुहुन्छ। हाम्रा आध्यात्मिक उन्नतिमा बाधा पुर्याउने नकारात्मक ऊर्जा र आन्तरिक दोषहरूलाई नष्ट गरिदिनुहोस्। तपाईं देवताहरूलाई तृप्त गर्ने, पवित्रता फैलाउने र दिव्य ऊर्जाहरूलाई आमन्त्रित गर्ने सबैभन्दा उत्तम माध्यम हुनुहुन्छ।
दीप अर्पण मन्त्र
१. दीप दर्शन मन्त्र
बलेको दीपलाई हेर्दै वा देवतातर्फ बिस्तारै घुमाउँदै पाठ गर्ने।
भो दीप ब्रह्मरूपस्त्वं ज्योतिषां प्रभुरव्ययः ।
आरोग्यं देहि पुत्रांश्च मतिं बुद्धिं च यच्छ मे ॥
शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसम्पदा ।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
नेपाली अर्थ: हे बत्ती! तपाईं साक्षात् ब्रह्मस्वरूप हुनुहुन्छ, सम्पूर्ण प्रकाश र ऊर्जाहरूका अविनाशी स्वामी हुनुहुन्छ। मलाई आरोग्य (राम्रो स्वास्थ्य), असल सन्तान, सत्-मति (राम्रो विचार) र तीक्ष्ण बुद्धि प्रदान गर्नुहोस्। शुभ र कल्याण गर्ने, आरोग्य तथा धन-सम्पत्ति दिने र अज्ञानता रूपी शत्रु-बुद्धिको नाश गर्ने दिव्य दीपको ज्योतिलाई म नमस्कार गर्दछु।
२. दीप अर्पण मन्त्र (पुराणोक्त)
मुख्य देवतालाई औपचारिक रूपमा दीप अर्पण गर्दा पाठ गर्ने; कुनै पनि देव वा देवीका लागि उपयुक्त।
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।
दीपं गृहाण देवेश (देवी) त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय (देव्यै) परमात्मने ।
त्राहि मां निरयाद् घोराद् दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
ॐ सर्वदेव-देवीभ्यो नमः, दीपं दर्शयामि ॥
नोट: पुरुष देवता भए 'देवेश' र 'देवाय', देवी भए 'देवी' र 'देव्यै' भन्नुहोस्।
नेपाली अर्थ: घ्यू (वा तेल) र बत्तीको सलेदोले युक्त, अग्निद्वारा प्रज्वलित र तीनै लोकको अन्धकारलाई नष्ट गर्ने यस बत्तीलाई हे देवाधिदेव (वा देवी)! तपाईं स्वीकार गर्नुहोस्। म पूर्ण भक्तिभावका साथ परमात्मा स्वरूप तपाईं भगवान् (वा भगवती) लाई यो दीप अर्पण गर्दछु। मलाई घोर नरक रूपी कष्ट र अज्ञानताबाट रक्षा गर्नुहोस्, यस दीपज्योतिलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ।
३. वैदिक दीप मन्त्र
ठूला पर्व वा विशेष गृह-अनुष्ठानमा प्रयोग हुने यजुर्वेदीय मन्त्र।
ॐ अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा ।
अग्निर्वर्चोज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्यो वर्चोज्योतिर्वर्चः स्वाहा ॥
ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा ॥
नेपाली अर्थ: अग्नि नै परम ज्योति हो र त्यो परम ज्योति नै अग्नि हो। सूर्य नै परम प्रकाश हो र त्यो प्रकाश नै सूर्य हो। यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डीय प्रकाश र तेजलाई म अर्पण गर्दछु।
महत्त्वपूर्ण पूजा नियम
- विधि: धूप (धूपौरो) अर्पण गरिसकेपछि मात्र दीप (बत्ती) अर्पण गरिन्छ।
- अर्पण कसरी गर्ने: बत्तीलाई भगवानको अगाडि घडीको सुई घुम्ने दिशामा (Clockwise) ७ पटक गोलाकार घुमाउँदै 'दीप अर्पण मन्त्र' पाठ गर्ने। त्यसपछि पवित्र जलको थोरै छिटा हातमा लिएर भुइँमा छोड्ने (आचमन)।