रूप
श्रीगोवर्धन एवं गौ-षोडशोपचार पूजन पद्धति
(श्रीकृष्ण प्रीत्यर्थं पूर्ण पूजन पुस्तिका)
प्रारम्भिक सङ्कल्प
मुख्य पूजा सुरु गर्नुभन्दा अगाडि हातमा अलिकति जल, अक्षता, फूल र सिक्का (द्रव्य) लिएर पूर्व वा उत्तरतर्फ फर्किएर बस्नुहोस् र यो सङ्कल्प वाक्य पाठ गर्नुहोस्:
मन्त्र:
ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिप्रथमचरणे बौद्धावतारे भूर्लोके जम्बूद्वीपे भरतखण्डे भारतवर्षे (नेपालदेशे) ... क्षेत्रे, विक्रमसंवत् ... मण्डल अन्तर्गत कार्तिकमासे शुक्लपक्षे प्रतिपदायां तिथौ ... गोत्रोत्पन्नः ... शर्मा/वर्मा/गुप्तोऽहं सपरिवारस्य आधि-व्याधि-जरा-पीडा-निवारणपूर्वकं, गो-धन-धान्य-पुत्र-पौत्रादि-समृद्धि-प्राप्त्यर्थं, श्रीकृष्ण-प्रीत्यर्थं च गो-षोडशोपचारपूजनपूर्वकं गोवर्धन-अन्नकूट-षोडशोपचारपूजनं च करिष्ये।
सङ्कल्प पाठ गरिसकेपछि हातमा भएका सामग्रीहरू गणेशजी वा कलशको नजिकै भुइँमा सुरक्षित रूपमा छोडिदिनुहोस्।
पहिलो चरण — गौ षोडशोपचार पूजन
१. ध्यान
विधि: सर्वप्रथम हात जोडेर, आँखा बन्द गरी गाईमाताको दिव्य स्वरूपको ध्यान गर्नुहोस्।
मन्त्र:
लक्ष्मीर्या लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता ।
घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु ॥
ॐ सुरभ्यै नमः, ध्यानं समर्पयामि।
२. आवाहन
विधि: साक्षात् गाईमातामा ब्रह्माण्डीय शक्तिको आवाहन गर्दै अक्षता चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।
गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥
ॐ सुरभी गवि तिष्ठ सर्वदेवमयी भव ।
ॐ गौमात्रे नमः, आवाहनं समर्पयामि।
३. आसन
विधि: गाईमाताको आसनको रूपमा उहाँको गोडा नजिकै अक्षता र फूल चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
सुरभि त्वं जगन्मातः सर्वदेवमयी सती ।
मया दत्तं सुखासनं गृहाण परमेश्वरी ॥
ॐ गौमात्रे नमः, आसनं समर्पयामि।
४. पाद्य
विधि: गाईमाताको खुर (गोडा) धुनका लागि जल अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
गङ्गातोयं समानीतं सुवर्णकलशस्थितम् ।
पाद्यार्थं ते मया दत्तं गृहाण सुरभेश्वरी ॥
ॐ गौमात्रे नमः, पाद्यं समर्पयामि।
५. अर्घ्य
विधि: दुबो, फूल र अक्षता मिसाएको जल गाईमाताको शिरमा अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तं अर्घ्यं सम्पादितं मया ।
गृहाण सर्वलोकेश सुरभि नमोऽस्तु ते ॥
ॐ गौमात्रे नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
६. आचमन
विधि: मुख शुद्धिको लागि जल अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
सुगन्धितं जलं चैव जाह्नवीतोयमुत्तमम् ।
आचम्यतां महाभाग सुरभि नमोऽस्तु ते ॥
ॐ गौमात्रे नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि।
७. पञ्चामृत स्नान
विधि: गाईमातालाई (वा उहाँको प्रतिमालाई) पञ्चामृतले स्नान गराउनुहोस् र फेरि शुद्ध जल चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
पञ्चामृतं मया नीतं पयो दधि घृतं मधु ।
शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गौमात्रे नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।
(यसपछि: शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।)
८. वस्त्र
विधि: वस्त्रको रूपमा कलावा (काँचो रातो धागो) वा पहेंलो कपडा अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
सर्वभूषाधिके देवि दिव्यवस्त्रं मनोहरम् ।
मया दत्तं गृहाण त्वं कामधेनु नमोऽस्तु ते ॥
ॐ गौमात्रे नमः, वस्त्रं उपवस्त्रं च समर्पयामि।
९. यज्ञोपवीत / कण्ठसूत्र
विधि: गाईमाताको गलामा जनै वा सुन्दर रक्षासूत्र अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् ।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण सुरभिपूजित ॥
ॐ गौमात्रे नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
१०. गन्ध / चन्दन
विधि: गाईमाताको निधार र सिङमा चन्दन, बेसार र कुङ्कुमको टीका लगाउनुहोस्।
मन्त्र:
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं गवां श्रेष्ठ प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गौमात्रे नमः, चन्दनं अनुलेपनं कुङ्कुमं च समर्पयामि।
११. अक्षता र पुष्प
विधि: गाईमाताको शिरमा अक्षता छर्कनुहोस् र गलामा सयपत्रीको सुन्दर माला पहिराइदिनुहोस्।
मन्त्र:
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः ।
माल्यादीनी सुगन्धीनी मालत्यादीनी वै प्रभो ॥
ॐ गौमात्रे नमः, अक्षतान् पुष्पं पुष्पमालां च समर्पयामि।
१२. धूप
विधि: सुगन्धित धूप सल्काएर गाईमाताको अगाडि घडीको सुई घुम्ने दिशामा घुमाउनुहोस्।
मन्त्र:
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गौमात्रे नमः, धूपं आघ्रापयामि।
१३. दीप
विधि: घ्यूको प्रज्वलित बत्ती गाईमातालाई देखाउनुहोस्।
मन्त्र:
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।
दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
ॐ गौमात्रे नमः, दीपं दर्शयामि।
१४. गोग्रास / महा-नैवेद्य
विधि: हरियो घाँस, रोटी, गुड़ वा पीठोको लड्डु भक्तिपूर्वक गाईलाई खुवाउनुहोस्।
मन्त्र:
गवां ग्रासं मया दत्तं भक्त्या वै सुरभीमुखे ।
तत्त्वं गृहाण मे देवि कामधेनु नमोऽस्तु ते ॥
सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पुण्यराशयः ।
प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ॥
ॐ गौमात्रे नमः, दिव्य गोग्रासं नैवेद्यं समर्पयामि।
१५. ताम्बुल
विधि: गाईमातालाई पानको पात, सुपारी र अलैँची अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बुलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गौमात्रे नमः, मुखवासार्थे ताम्बुलं समर्पयामि।
१६. दक्षिणा
विधि: पूजाको पूर्णताका लागि केही द्रव्य गाईमाताको चरण नजिकै चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
ॐ गौमात्रे नमः, कृतपूजायाः साद्गुण्यार्थे हिरण्यदक्षिणां समर्पयामि।
दोस्रो चरण — गोवर्धन एवं अन्नकूट षोडशोपचार पूजन
१. ध्यान
विधि: हातमा फूल लिएर श्रीकृष्णस्वरूप गोवर्धन पर्वतको ध्यान गर्नुहोस्।
मन्त्र:
गोवर्धन धराधार गोकुलत्राणकारक ।
विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटीप्रदो भव ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, ध्यानं समर्पयामि।
२. आवाहन
विधि: हातको फूल गोवर्धन पर्वतमा चढाउँदै उहाँलाई आमन्त्रित गर्नुहोस्।
मन्त्र:
कृष्णरूप महाभाग गिरिवर्य नमोऽस्तु ते ।
एहि सर्वसुखं देहि यज्ञोऽयं सम्प्रवर्धताम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, आवाहनं समर्पयामि।
३. आसन
विधि: भगवानको आसनको रूपमा गोवर्धनको फेदमा अक्षता र फूल चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम् ।
आसनं च मया दत्तं गृहाण गिरिपूजित ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, आसनं समर्पयामि।
४. पाद्य
विधि: भगवानको चरण धुनका लागि गोवर्धनको फेदमा सादा जल अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यः प्रानीतं निर्मलं जलम् ।
पाद्यार्थं ते मया दत्तं गृहाण गिरिराजेमम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, पाद्यं समर्पयामि।
५. अर्घ्य
विधि: दुबो, फूल र अक्षता मिसाएको जल भगवानको शिर वा नाभि भागमा अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तं अर्घ्यं सम्पादितं मया ।
गृहाण सर्वलोकेश गिरिरूप नमोऽस्तु ते ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
६. आचमन
विधि: मुख शुद्धिको लागि अर्को एक चम्चा शुद्ध जल अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
कर्पूरेण सुवासितं जाह्नवीतोयमुत्तमम् ।
आचम्यतां महाभाग गिरिवर्य नमोऽस्तु ते ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि।
७. पञ्चामृत स्नान
विधि: दूध, दही, घ्यू, मह र चिनी मिसाएर बनाएको पञ्चामृतले गोवर्धनलाई स्नान गराउनुहोस् र पछि शुद्ध जल चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
पञ्चामृतं मया नीतं पयो दधि घृतं मधु ।
शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।
(यसपछि: शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।)
८. वस्त्र
विधि: वस्त्रको रूपमा कलावा (काँचो रातो धागो) वा जनै अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
शीतवातोष्णसन्त्रानं लज्जाया रक्षणं परम् ।
वस्त्रं यच्छामि ते देव गिरिरूप नमोऽस्तु ते ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, वस्त्रं उपवस्त्रं च समर्पयामि।
९. यज्ञोपवीत
विधि: भगवानलाई पवित्र जनै अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् ।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण गिरिपूजित ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
१०. गन्ध / चन्दन
विधि: गोवर्धन पहाडमा विभिन्न ठाउँमा चन्दन, बेसार र कुङ्कुमको सुन्दर टीका लगाउनुहोस्।
मन्त्र:
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं गिरिश्रेष्ठ प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, चन्दनं अनुलेपनं कुङ्कुमं च समर्पयामि।
११. अक्षता र पुष्प
विधि: अखण्डित सेतो वा पहेँलो अक्षता छर्कनुहोस् र फूल तथा मालाले पहाड सजाउनुहोस्।
मन्त्र:
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः ।
माल्यादीनी सुगन्धीनी मालत्यादीनी वै प्रभो ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, अक्षतान् पुष्पं पुष्पमालां च समर्पयामि।
१२. धूप
विधि: सुगन्धित धूप सल्काएर भगवानको अगाडि घडीको सुई घुम्ने दिशामा घुमाउनुहोस्।
मन्त्र:
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, धूपं आघ्रापयामि।
१३. दीप
विधि: कपुर वा घ्यूको प्रज्वलित बत्ती भगवानलाई देखाउनुहोस्।
मन्त्र:
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।
दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, दीपं दर्शयामि।
१४. महा-अन्नकूट महा-नैवेद्य
विधि: ५६ व्यञ्जन, मिठाई र अन्नको पहाड अगाडि राख्नुहोस्, तुलसीको पात हाल्नुहोस् र जल छर्कँदै अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
अन्नकूटं महाभागं नानाभक्ष्यसमन्वितम् ।
गृहाण भोजनं दिव्यं राधाकृष्ण नमोऽस्तु ते ॥
भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च चोष्यं पानीयमेव च ।
मया निवेदितं भक्त्या महानेवेद्यं गृह्यताम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, महा-अन्नकूटं नैवेद्यं निवेदयामि।
(यसपछि: नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
१५. ताम्बुल
विधि: भोजनपछि मुख शुद्धिका लागि पानको पात, सुपारी, अलैँची र लुङ राखेर अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र:
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बुलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, मुखवासार्थे ताम्बुलं समर्पयामि।
१६. दक्षिणा
विधि: पूजाको पूर्णताका लागि केही सिक्का वा रुपैयाँ भगवानको चरणमा चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, कृतपूजायाः साद्गुण्यार्थे हिरण्यदक्षिणां समर्पयामि।
तेस्रो चरण — गोवर्धन परिक्रमा एवं समापन
१. गोवर्धन परिक्रमा
विधि: हातमा जलको कलश वा फूल-अक्षता लिएर परिवारसहित गोवर्धन पर्वतको वरिपरि घडीको सुई घुम्ने दिशामा ४ पटक परिक्रमा गर्नुहोस्।
मन्त्र:
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि।
चौथो चरण — श्री गिरिराज / गोवर्धन आरती
परिक्रमा सिद्धिएपछि कपुर वा घ्यूको बत्ती बालेर सबैजना उभिएर ताली र घण्टी बजाउँदै यो आरती गाउनुहोस्:
आरती:
श्री गिरिराज तुम्हारी आरती गाऊँ ।
आरती गाऊँ प्रभु तुमको रीझाऊँ ॥
गोवर्धन महाराज जी तुम पै बलि-बलि जाऊँ ।
तेरो मुकुट चटक रह्यो प्यारो,
तुमरे शीश मुकुट बिराज रह्यो है,
गले बैजन्ती माला को छवि गाऊँ ॥
श्री गिरिराज...
तोपे पान चढे तोपे फूल चढे हैं,
और चढे दुग्ध की धार,
दुग्ध की धार चढ़े बाबा,
भक्तन के दु:ख दूर करो प्रभु गाऊँ ॥
श्री गिरिराज...
सात दिवस तुम नख पर धारे,
इन्द्र का मान मर्दन कीन्हो,
ब्रजवासी सब सुखी कीन्हे,
तिहुं लोकन को सुख गाऊँ ॥
श्री गिरिराज...
कंचन थार कपूर की बत्ती,
जो कोई आरती गावे,
परम पद सोई पावे,
मनवांछित फल पाऊँ ॥
श्री गिरिराज तुम्हारी आरती गाऊँ ।
२. पुष्पाञ्जली
विधि: आरती सकिएपछि दुवै हातमा फूल र अक्षता लिएर उभिनुहोस् र यो मन्त्र पढ्दै गोवर्धन र श्रीकृष्णको चरणमा चढाउनुहोस्।
मन्त्र:
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ गोवर्धनाचलाय नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।
३. क्षमा प्रार्थना
विधि: पूजाको अन्त्यमा दुवै हात जोडेर भुइँमा साष्टाङ्ग प्रणाम गर्दै पूजामा भएका अनजान गल्तीहरूको लागि भगवानसँग क्षमा माग्नुहोस्।
मन्त्र:
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन ।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥
अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर ॥
ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु।